O ZAGADNIENIACH OSÓB PRAWNYCH (cz. I) – Echo Iławy nr 12 z dnia 21 marca 2012 r.
Osobę prawną określa się jako trwałe zespolenie ludzi i środków materialnych w celu realizacji określonych zadań publicznych oraz cywilnoprawnych. Osobom tym przyznaje się zdolność prawną, oparta na odrębności i samodzielności, czyli zdolność bycia podmiotem praw i obowiązków prawno-administracyjnych lub cywilnoprawnych. Taka jednostka organizacyjna ma pełnie podmiotowości prawnej, w szczególności nabywa zdolność prawną i zdolność do czynności prawnej Od zdolności prawnej odróżnia się zdolność sądową, czyli zdolność występowania jako strona w postępowaniu zarówno administracyjnym, jak i w postępowaniu sądowym. Zdolność prawno-administracyjną mają również organizacje społeczne, które na podstawie obowiązujących przepisów (np. kpa) są dopuszczone do działania w postępowaniu administracyjnym.
Art. 33 Kodeksu cywilnego dzieli wszystkie osoby prawne na dwie zasadnicze grupy: osoby prawne Skarbu Państwa i jednostki organizacyjne, którym przepisy szczególne (ustawy) przyznają osobowość prawną. Do najważniejszych z nich należą: Osoby prawne wydzielonych jednostek samorządu terytorialnego (gmina, powiat, województwo), na podstawie ustaw o samorządzie terytorialnym, przedsiębiorstwa państwowe (na podstawie ustawy o przedsiębiorstwach państwowych), spółki kapitałowe, akcyjne z ograniczoną odpowiedzialnością, cywilne, osobowe (jawne, partnerskie, komandytowe, komandytowo-akcyjne (na podstawie kodeksu spółek handlowych), spółdzielnie (na podstawie prawa spółdzielczego), wyższe uczelnie (na podstawie prawa o szkolnictwie wyższym), fundacje (ustawy o fundacjach), państwowe lub samorządowe instytucje kultury (na podstawie ustawy o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej), instytuty naukowo badawcze ( (ustawa instytucjach badawczych), stowarzyszenia zarejestrowane (prawo o stowarzyszeniach), samodzielne publiczne zakłady opieki zdrowotnej (ustawa o działalności leczniczej).
Osobowość prawną mają partie polityczne (ustawa o partiach politycznych). Partia polityczna musi mieć swój majątek, swoją siedzibę (lokal) i swoich pracowników. Istnieje także możliwość pozywania partii przed sąd. Partia zawiera umowy kupna sprzedaży, najmu, dzierżawy, umowy o pracę lub o dzieło. Podobnie kościół i poszczególne jednostki organizacyjne – diecezje, parafie, organizacje kościelne itp. (na podstawie ustawy regulującej status poszczególnych wyznań). Jest też nie do pomyślenia, aby kościół nie mógł wchodzić w stosunki prawne z innymi podmiotami. Osobowość prawną mają związki zawodowe (na podstawie ustawy o związkach zawodowych). Prócz tego: wspólnoty mieszkaniowe, stowarzyszenia zwykłe, spółki jednoosobowe. Są one konstrukcją przydatną do osiągnięcia pewnych celów, dlatego zostały zaakceptowane przez ustawodawcę. Bywa, że interes społeczny i publiczny oraz interes różnych organizacji nie mających osobowości prawnej usprawiedliwia możliwość pozywania ich przed sąd. Jest nie do pomyślenia, by organizacja, kierowana przez ludzi osobiście majątkowo była nieodpowiedzialna, w razie naruszenia np. umowy i nie pozwana przed sąd. Inny stan godziłby w ustrojową zasadę praworządności.
Rozróżnienie osób prawnych np. Skarbu Państwa, państwowych osób prawnych, podmiotów będących jednostkami samorządu terytorialnego, od osób prawnych nie mających takiego statusu ma bardzo poważne znaczenie. Tytułem przykładu: skarb państwa ponosi odpowiedzialność za szkody wyrządzone przez urzędników administracji państwowej, rządowej i samorządowej (zob. art. 162 § 3 kpa) oraz za szkody z tytułu niesłusznego pozbawienia wolności człowieka (tylko z tego tytułu – w 2011 r. – skarb państwa, jako osoba prawna, wypłaciło 13,5 mln za niesłuszne zatrzymania i aresztowania1). W całym bowiem szeregu przypadków istnieją odmienne przepisy co do jednych, odmienne zaś co do drugich. Chyba zasadną może być teza, że granice zdolności prawnej osób prawnych powinna określać potrzeba w związku z wykonywanymi przez nie zadaniami i obowiązkami, określonymi, zwłaszcza w ustawach i na ich podstawie w statutach.
Z powyższego zestawienia osób prawnych wynika, że Państwo, jako organizacja polityczna całego narodu, nie jest osobą prawa cywilnego. Toteż według art. 34 k.c. w stosunkach cywilnoprawnych za podmiot praw i obowiązków, które dotyczą mienia ogólnonarodowego (państwowego) nie będącego pod zarządem innych państwowych osób prawnych uważany jest Skarb Państwa (na terenie województwa reprezentantem jest wojewoda). Jeżeli natomiast chodzi o te części mienia państwowego (ogólnonarodowego), które znajdują się pod zarządem innych państwowych osób prawnych, w obrocie cywilnoprawnym występują organy tych jednostek.
Rządowe jednostki budżetowe podzielone są na dwie grupy. Niektórym takim jednostkom, np. uniwersytetom, obowiązujące przepisy prawa przyznają osobowość prawną. Pozostałe jednostki budżetowe nie posiadają osobowości prawnej. W obrocie cywilnoprawnym występują wówczas jako podmiot praw i obowiązków Skarbu państwa.
Ważną kwestią jest zakres zdolności prawnej i zdolności do czynności prawnej wyżej wymienionych podmiotów, nadto zasada dobrej wiary w działaniach osoby prawnej i jej organu, bywa – niestety i zła wiara: długotrwałość biurokratyczna, korupcja - (np. wójta, burmistrza, starosty czy marszałka sejmiku, szczególnie podległych im niektórych urzędników). Zakres zdolności osoby prawnej jest węższy od zakresu zdolności osoby fizycznej. Osoba prawna nie może być podmiotem takich praw i obowiązków, które są ściśle związane z biologicznym charakterem człowieka, jako osoby fizycznej. Nie może więc być osoba prawna podmiotem w stosunkach rodzinnych, nie może ona zawrzeć małżeństwa, być podmiotem władzy rodzinnej itd. Nie może także sporządzać testamentu (może jednak być spadkobiercą). Ale poza zakresem tego rodzaju praw i obowiązków zdolność prawna osoby prawnej jest tzw. specjalną zdolnością prawną. Zdolność prawna osoby prawnej nie obejmuje praw i obowiązków wyłączonych przez ustawę i wydane na jej podstawie rozporządzenie, albo oparty na ustawie statut danej osoby prawnej.
Czynności prawne, których podstawą jest statut są nieważne, bowiem ich fundamentem może być ustawa (tylko ustawa) i nie rodzą skutków prawnych. Zdolność prawna osoby prawnej nie może również obejmować takich praw i obowiązków, które nie są związane ze statutowym zakresem zadań (zarządu lub kierownictwa organu, zob. art. 19 kpa) danej osoby prawnej. Czynności prawne dotyczące takich praw i obowiązków są nie ważne, chyba że druga strona wiedziała, iż czynność dotyczy takich praw i obowiązków.
1 Podaje za Gazetą Wyborczą z 2012-03-13, nr 61, s.1.
POWSTANIE, USTRÓJ I USTANIE OSOBY PRAWNEJ (cz.II) –
Echo Iławy nr 13 z dnia 28 marca 2012 r.
Pisałem już, że w osobowości prawnej wyraża się samodzielność, co szczególnie ważne jest dla ustrojowej pozycji jednostek samorządu terytorialnego, która jest prawnie chroniona. Samodzielność prawna jednostek samorządowych najwyraźniej uzewnętrznia się w zarządzie sprawami majątkowymi, w przedsiębiorstwach komunalnych (zob. art. 45 ust. 1 ustawy o samorządzie gminnym). Dodać jeszcze muszę, że podmioty administracji publicznej, wyposażone w osobowość prawną, w sprawach własnych działają na własny rachunek, zaś nie wyposażone w tę osobowość działają na rzecz tego organu czy organizacji, która powołała ten organ (np. starosta działa także na rzecz wspólnoty powiatowej).
Rola osobowości prawnej, nie zawsze była w ten sposób ujmowana. Zwłaszcza cywilnoprawne efekty osobowości prawnej jednostek administracji państwowej w początkach XX wieku odsuwane były na plan tak daleki, że w ogóle uważano za zbędne zastanawianie się nad tą sprawą. W Polsce międzywojennej osobowość prawna traktowana była jako tzw. osobowość publiczno-prawna. Natomiast w PRL urzeczywistniano drobiazgową ingerencje w działania osób prawnych oraz dogmatyczną i bezkrytyczną ingerencję w główne ogniwa władzy i propagandy przez liderów organizacji PZPR, a jak jest teraz? Obecnie posiadana przez wspólnoty samorządowe osobowość prawna ma istotne znaczenie zarówno w stosunkach cywilno-prawnych, jak i w pionowej strukturze jednostek władz publicznych oraz organów nadzoru rządowego. Konsekwencją osobowości jest również sądowa ochrona kompetencji i samodzielności, przed nieuzasadnioną ingerencją ze strony organów wyższego stopnia. Jeżeli organy wspólnoty działają zgodnie z prawem ingerencja organów wyższego stopnia jest nielegalna.
Przechodząc do zagadnień wymienionych w tytule, wypada zaakcentować, że w myśl art. 35 kodeksu cywilnego powstanie, ustrój i ustanie osób prawnych określają właściwe przepisy, zwłaszcza prawa administracyjnego (np. ustawy samorządowe) i kodeksu cywilnego; organizację i sposób ich działania reguluje statut. Taka jednostka organizacyjna ma pełnię podmiotowości prawnej, nabywa zwłaszcza zdolność prawną i zdolność do czynności prawnych. Ma ona określone ustawami zarówno prawa, jak i obowiązki, urzeczywistniane przez jej organy, np. organy wspólnot samorządowych (gminnych, powiatowych i wojewódzkich).
Geneza instytucji osób prawnych sięga odległych czasów. Początki sięgają czasów wczesnego rozwoju prawa rzymskiego, a ukształtowało ją prawo justyniańskie, wydane w latach 529-534. W europejskim prawie instytucję tą ugruntowano w XIX wieku, kiedy nastąpił burzliwy rozwój spółek kapitałowych, wiążących się z rewolucją przemysłową. W XX wieku nastąpił dalszy burzliwy rozwój osób prawnych i doskonalenie.
Ogólnie można powiedzieć, że obecnie istnieją trzy zasadnicze systemy powoływania do życia osób prawnych: pierwszy sposób - w wyniku aktu normatywnego, zwłaszcza samorządowe osoby prawne – publiczno-prawne. W tym systemie osoby prawne powoływane są w drodze ustawy z inicjatywy organów państwa. W drodze ustawy powoływane są też np. szkoły wyższe (jako osoby prawne), banki; drugi system – to uchwały, podejmowane z inicjatywy grupy osób fizycznych, tzw. założycieli o powołaniu np. stowarzyszenia i zarejestrowaniu w Krajowym Rejestrze Sądowym; trzeci – w wyniku wpisu nowoutworzonego przedsiębiorstwa do rejestru przedsiębiorstw. Krótko mówiąc, kodeks cywilny w art. 37 § 1 stanowi, że jednostka organizacyjna uzyskuje osobowość prawną z chwilą jej wpisu o właściwego rejestru, chyba że przepisy szczegółowe stanowią inaczej. Rodzaje rejestrów, ich organizację i sposób prowadzenia określa ustawa z 7 kwietnia 1989 r. (Dz. U. nr 79, poz. 855 z późn. zm.). Dzisiaj najczęściej jest to Krajowy Rejestr Sądowy, prowadzony przez właściwy organ (np. sąd rejestrowy). I tak np. z mocy ustawy powstają szkoły wyższe (jako osoby prawne), banki, jednostki samorządu terytorialnego.
Powstające w ten sposób organizacje stają się osobami prawnymi, a więc rozpoczynają swój byt prawny i uzyskują zdolność prawną i całkowitą zdolność do działań prawnych, oczywiście w różny sposób. Z tego wynika, że z chwilą zarejestrowania osoba prawna może być podmiotem praw i obowiązków, naturalnie z wyłączeniem takich, które ze swego charakteru i celu mogą przysługiwać tylko osobom fizycznym. Ustawa może przyznać zdolność prawną także jednostce niebędącej osobą prawną, wówczas stosuje się do niej przepisy o osobach prawnych.
W odróżnieniu od zdolności prawnej osób fizycznych (pełna zdolność uzyskują po ukończeniu pełnoletniości, a ograniczoną 13 lat) zdolność prawna przysługuje osobom prawnym tylko w takim zakresie, w jakim jest ona potrzebna dla wykonywania jej celów, dlatego nie obejmuje praw i obowiązków, które nie są związane z zakresem jej zadań. W związku z tym istnieje pojęcie o tzw. specjalnej zdolności osoby prawnej. Organizacje powstające z mocy aktu prawnego uzyskują osobowość z mocy prawa z dniem wejścia w życie tego aktu. Inne organizacje nabywają osobowość prawną dopiero po ich zarejestrowaniu w odpowiednim rejestrze.
Ustrój osoby prawnej, jej organizację i sposób działania, określają właściwe przepisy oraz statut danej osoby prawnej, np. statut urzędu miejskiego, starostwa powiatowego, urzędu wojewódzkiego. Każda osoba prawna ma swoje organy (np. w powiecie rada powiatu i zarząd), nazwę i siedzibę. Jeżeli ustawa lub oparty na niej statut nie stanowi inaczej, siedzibą osoby prawnej jest miejscowość, w której siedzibę ma organ zarządzający tą osobą. Prawne znaczenie miejsca osoby prawnej jest analogiczne do znaczenia miejsca zamieszkania osoby fizycznej, które bywa określane według kodeksu postępowania cywilnego (art.27-28 kodeksu postępowania cywilnego).
Stosownie do art. 38 k.c. osoba prawna działa przez swoje organy. Według ustawy o samorządzie gminnym, wspólnota gminna jako osoba prawna, w sposób władczy działa przez radę jako organ uchwałodawczy i kontrolny, wójta – jako organ wykonawczy (burmistrza lub prezydenta), we wspólnocie powiatowej – radę powiatu, zarząd powiatu i jego przewodniczącego – starostę, wojewódzka samorządowa osoba prawna działa poprzez sejmik jako organ stanowiący i kontrolny, zarząd sejmiku i jego przewodniczącego – marszałka województwa, oczywiście w formach oraz w sposób przewidziany w ustawie (decyzje i akty normatywne) i w opartym na niej statucie. Jeżeli organy publicznej osoby prawnej naruszają prawo, albo nieodpowiednio wykonują ustawowe zadania mogą być odwołanie także w drodze referendum, a organ stanowiący rozwiązany przez Sejm.
Przyczyny ustania osoby prawnej mogą być różne. Może to być akt normatywny (np. likwidacja jednostki podziału administracyjnego, likwidacja uczelni (motywy mogą być różne): 1) decyzja władzy kompetentnej do utworzenia osoby prawnej, 2) np. rozwiązanie stowarzyszenia na mocy własnej uchwały walnego zebrania członków stowarzyszenia (jest to decyzja samej osoby prawnej), 3) w wyniku czynności organu nadzorczego, lub przez sąd. Jeżeli przyczyną ustania osoby prawnej jest akt normatywny (ustawa), ustala on dzień, w którym osoba prawna traci swą osobowość, a więc przestaje prawnie istnieć. Natomiast, gdy osoba prawna nabyła osobowość przez wpis do rejestru, traci ona swą osobowość dopiero przez jej wykreślenie z rejestru. Z ustaniem osoby prawnej łączy się całkowite zlikwidowanie jej zdolności prawnej na rzecz stanowienia stosunków prawnych, chyba że następuje połączenie kilku dotychczasowych odrębnych osób prawnych w jedną nową osobę albo podzielenie dotychczasowej jednej osoby prawnej na kilka nowych.